Voel je vrij om het te gebruiken. Voor full size: klik op de afbeelding. En als je dan een linkje maakt naar deze site dan vind ik dat, euhm leuk! Wie graag een psd ontvangt van een leeg netwerk, zonder de iconen – bijvoorbeeld omdat je er andere in wilt zetten – mag me dat vragen via het sociale netwerk naar keuze.

Toch was er iets dat meer in het oog sprong dan deze massahysterie zelf. Nog merkwaardiger was de meta-massahysterie die met het overlijden van Jobs gepaard ging. Voor Apple-liefhebbers en andere tech-nerds was ‘hun Steve’ een man ‘die de wereld heeft veranderd’. Maar voor vele anderen was hij niks meer dan een slimme zakenman en CEO van een machtig bedrijf. Deze tegenstelling zorgde, naast de reacties op zijn dood, ook voor veel reacties op de reacties van zijn dood. Of zoals een vriend van mij het op facebook formuleerde:

“Waarom is hij ineens de held? Dat ze in China voor een hongerloon iPhones maken en dat Apple meer dan de helft winst maakt, wordt onze held in dank afgenomen. Ironisch genoeg lijkt zijn dood nu eerder op een reclame-campagne voor de nieuwe iPhone 4s…”

iDentificatie
Ik kan me deze reactie goed voorstellen, maar niet om de redenen die deze vriend en anderen in gedachten hadden. Deze redenen zijn namelijk gerelateerd aan het object van de verering en dat is een vergissing. Massaverering wringt altijd een beetje, ongeacht het object van verering. Wanneer ik iemand verafgood, dan zegt dat vooral iets over mijzelf. Mijn idool representeert immers alleen maar iets. Hij staat symbool voor bepaalde normen en waarden, voor een bepaalde smaak, een levensgevoel, een emotie, of voor een bepaald wereldbeeld waarmee ik, de bewonderaar, mij identificeer.

De Homepgae van Boing Boin op 6 oktober 2011

iLove
Iemand die Steve Jobs verafgoodt houdt niet alleen maar van Apple producten. Een Apple-fanaat ervaart een bepaald sentiment bij technologie. De iMac, de iPad en de iPhone zijn niet zomaar apparaten. Het zijn extensies van menselijke vaardigheden en creativiteit. Het apparaat dat deze creativiteit faciliteert krijgt dus emotionele eigenschappen toegedicht. Een mens en zijn Apple zijn een beetje als twee nieuwe geliefden: “Wow, dit apparaat is lief voor mij, het ziet er mooi uit, het is toegankelijk en het laat me nooit in de steek.” Zo schrijft beroepsblogger Ernst-Jan Pfauth in zijn Ode aan Steve over zijn eerste iBook:

“Ik kocht het ding om emotionele redenen, om het design, om wat het uitstraalde: Ik ga het maken.”

Heeft Ernst-Jan het gemaakt omdat hij een Apple kocht? Door de emoties die kleven aan zijn succes voelt dat voor hem vast een beetje zo. Maar Ernst-Jan heeft het gemaakt dankzij een talent, een bepaald karakter, ambitie en de omstandigheden waarin deze dingen elkaar konden versterken. Dat wij het uberhaupt kunnen maken vanwege een computer heeft maar 1 reden: de meeste dingen die we tegenwoordig doen komen tot stand met zo’n ding. Talent komt niet vaker tot uiting dankzij de technologie. Onze wereld IS technologisch, dus is dat het gebied waarop we ons talent ontwikkelen.

iDo
Ernst-Jan is dus niet de enige. We identificeren ons allemaal met technologie. En het staat vast dat de wereld er anders uitziet nu we allemaal een computer hebben en een smartphone. Maar Jobs is geen bovenmenselijke God, die de wereld van buitenaf eens goed bekeek en dacht: dit moet helemaal anders. Zijn intelligentie was, net zoals bij iedereen, ingebed in de tijdsgeest en de technologische ontwikkelingen van toen. Zijn ‘uitvinding’ was een uiterst scherpe reactie op wat men daarvoor al tot stand had gebracht. Maar zijn oogstrelende Macintosh had nooit een succes kunnen worden als de wereld er niet klaar voor was geweest. Als wij mensen geen ‘ja’ hadden gezegd, tegen een huwelijk met een computer.

Ik en mijn beste vriendje

Het begon een paar weken geleden met een matig geschreven egodocument van journalist Haroon Ali. In de stijl van een soort confessie-journalistiek, beschreef hij waarom hij zijn Facebookprofiel had gewist. Kort samengevat: omdat hij er aan verslaafd was. Hij kon nergens meer gaan of staan of een gedachte hebben, of het moest even getwitterd of gefacebooked worden.

Een week later stond er in diezelfde krant een licht verteerbaar traktaat van Stine Jensen. Weliswaar had ze haar huidige man op Facebook leren kennen en zat ze er nog steeds op, maar dan toch echt en alleen maar omdat het zo nuttig is. Want ‘echte vrienden’ kun je volgens Jensen niet hebben op Facebook.

Vervolgens dacht Joost Zwagerman origineel te zijn door Facebook eerst enorm de hemel in te prijzen, om tot slot uit te leggen waarom hij zijn account toch had opgeheven. Hij had het gevoel dat er teveel tijd aan verloren ging, juist omdat het, in zijn woorden, zo’n cultureel paradijs is.

Massamedium
Blijkbaar vindt de Volkskrant de mening van deze mensen erg belangrijk. Maar hoe representatief is het perspectief van deze publicisten, wanneer zij allen toegeven een hoeveelheid vrienden te hebben die oploopt tot in de honderden? Alledrie zijn het publieke figuren die het sociale netwerk vermoedelijk meer als een massamedium beleven. Een podium waar zij in hun eentje op staan, om een hele zaal vol Facebookers te entertainen. Dat terwijl Facebook voor de meeste mensen gewoon een (gedeeltelijk) besloten verlengstuk is van hun fysieke netwerk.

IJdelheid
Wat deze drie intellectuelen ook met elkaar gemeen hebben is een grote mate van zelfbewustzijn. Ze zijn gewend aan het feit dat wat zij doen opgemerkt wordt. Als schrijvers zijn ze erin getraind om zich te verplaatsen in hoe ze overkomen op anderen. In die zin zijn ze constant toeschouwer van hun eigen ijdelheid. Een eigenschap die door de komst van sociale media ineens veel tastbaarder is geworden.

Tekening door Wilma de Bock

Vroeger ging je naar feestjes, dronk je wat, werd je per glas steeds iets koketter en dacht je de volgende dag dat je een hele leuke avond had gehad. Nu blijft alles wat je online doet voor altijd oproepbaar. Het nalezen van je eigen updates of tweets is in die zin een soort blik in de spiegel: “Mijn God, wat twitter of facebook ik eigenlijk toch veel.” Dat resulteert in een niet altijd even prettige aanblik, te zien hoeveel je nu eigenlijk precies kickt op die aandacht.

The messenger is the message
Alle pleidooien ter afschaffing van Facebook zeggen in mijn ogen vooral iets over de pleiters zelf. Als redacteur kan ik erover meepraten. Wanneer het je beroep is om catchy oneliners te bedenken, dan doe je dat op Facebook natuurlijk niet anders. Soms denk ik bijna in tweets of updates: hoe kan ik deze film, dat boek, of mijn dag terugbrengen tot 140 verleidelijke tekens? En ja, soms denk ik ook wel eens dat het beter zou zijn om er maar helemaal mee te stoppen. Simpelweg omdat het confronterend is om te merken dat je moeite hebt om maat te houden.

Het kind
Maar moet ik er dan maar voor weglopen en het kind met het badwater weggooien? Ik dacht het niet. Ik ben te nieuwsgierig naar de mogelijkheid om goed te leren omgaan met deze nieuwe werkelijkheid. Want ook al gooien Ali, Jensen en Zwagerman de handdoek in de ring, sociale media waaien niet over. De rol van digitale communicatie in ons leven zal alleen maar groter worden en niet afnemen. Het is dus zinvoller en realistischer om te zoeken naar een manier om er mee om te gaan. Na te denken over wat we de jonge generatie willen leren over 24/7 online zijn en het aangaan van virtuele contacten.

Een alternatief
In dat kader neemt Zadie Smith, in een artikel waar Zwagerman naar verwijst, een interessant standpunt in. Zij constateert dat Facebook in potentie een prachtig medium is, maar betreurt het dat de software zo infantiel in elkaar zit. Onze emoties die worden teruggebracht tot een simpel ‘vind ik leuk’. Een lelijk vormgegeven interface waar je niets aan kunt veranderen. Een platform, kortom, dat ons voor een groot deel dwingt om onze creativiteit dienstbaar te stellen aan de software. In plaats van andersom.

Dit soort geluiden zou ik eigenlijk vaker willen horen van de mensen met een groot publiek. Facebook bekritiseren is een goede zaak. Maar 1 ding vergeet men: te komen met een voorstel voor een beter alternatief.

Lees ook de soortgelijke blogs van publicist Anton de Wit en schrijver Ivo Victoria.

Alleen, gaat het me nu even niet om het antwoord op die vraag. Want hoe sympathiek je het ook brengt, iemand afwijzen is een vervelende bezigheid en dat zal het ook altijd blijven. Nee, het gaat mij nu even om de behoefte op zich, het oermenselijke instinct om grenzen aan je sociale leven te stellen. De mogelijkheid om iemand af te wimpelen. Nee, het récht om iemand niet tot je vriendenkring toe te laten. Want ook al voelen we ons vaak bezwaard om iemand af te wijzen, we doen het toch. Ieder mens heeft op een of ander moment in het leven wel eens de behoefte om zijn privé cirkeltje af te bakenen en te beschermen. Dat we dat doen lijkt mij niet meer dan praktisch en gezond.

Verzoek negeren
Bij Facebook wordt deze menselijke behoefte tegenwoordig onderdrukt. Vanochtend ontving ik een vriendschapsverzoek van iemand die ik niet ken. Nu ben ik nog van de generatie die vrienden op Facebook enigszins als echte vrienden beschouwt. En zijn het geen vrienden, dan toch wel zeker wel kennissen. En zijn ze zelfs dat niet, nou ja, dan wil ik misschien dat ze dat worden. Afwijzen, is dus mijn eerste reactie. Een situatie die vergelijkbaar is met de patstelling op het verjaardagsfeestje. Want ook al is de drempel om iemand tot virtuele vriend te dopen vrij laag, mijn behoefte om dit soort toenaderingen af te wijzen voelt er niet minder echt door.

Afwijzen voor dummies
Wie vervolgens denkt dat het afwijzen van virtuele wannabees makkelijker is dan echte heeft het mis. Want wanneer ik op het rode vrienden-alert ballonnetje klik, krijg ik dit te zien:

Ik kan dus kiezen tussen bevestigen of nu niet. Omdat ik duidelijk niet wil bevestigen is nu niet de enige optie, al is het volstrekt onduidelijk wat deze actie impliceert. Toch klik ik er maar op. Wat moet ik anders? Met deze actie kom ik op een overzichtspagina van ‘vrienden’ terecht. Hier zie ik het niet-bevestigde verzoek staan. Vanaf hier ben ik volkomen aan mijn verbeeldingskracht overgeleverd. Want nergens is hier de optie afwijzen te bekennen. Vanaf dit punt is het een kwestie van blind klikken. De enige knop die hoop biedt op enige progressie is de knop verberg alle verzoeken:

Klikken maar dus. En het volgende venster is het gevolg:

Gelukkig geeft de interface voor de goede verstaander nu een cruciale hint: “Op de pagina ‘verzoeken’ kun je later besluiten wat je met het verzoek wilt doen.” Hier ruik ik mijn kans. Op die pagina aangekomen krijg ik opnieuw een overzicht te zien van mijn verzoeken. En inderdaad, dit keer met de wonderlijke knop verzoek verwijderen. Dat is nog eens ondubbelzinnige taal. En de knop is niet eens zo heel moeilijk te vinden:

Assertiviteit
Eind goed al goed. Behalve dan voor mijn wannabe vriend. Plus, ik ben hier, zeker door dit blogje, eigenlijk al veel te veel tijd aan kwijt. Toch heb ik die tijd genomen, omdat ik de achterliggende intentie onwenselijk vind. Facebook gebruiken is gratis en het levert de makers nog weinig winst op. Inkomsten komen grotendeels uit de advertenties. En op dat gebied luidt de gulden regel: hoe meer gebruikers en pageviews, hoe beter. Naarmate ik meer vrienden ik heb, levert mijn Facebook gedrag ook meer pageviews op en dus meer inkomsten.

Intuïtief
De interface van Facebook is sterk ingericht op het uitbreiden van de vriendenkring. Iemand willen afwijzen grenst aan een assertiviteitstraining. Alleen de doorzetter lukt het om een vriendschapsverzoek te negeren. Weifelende types zullen eerder kiezen om een verzoek maar te accepteren, simpelweg omdat ze daar vanzelf naartoe worden geleid. Dat gaat in tegen het idee dat software intuïtief moet zijn. Bij de NTR beoordelen we de tools die we bouwen altijd op dat aspect. Intuïtief, dat betekent dat de interface aansluit bij onze menselijke, emotionele logica. Facebook dwingt mij meer en meer om mijn menselijke impulsen aan te passen aan de architectuur van de interface. Zo dien ik als gebruiker eerder de belangen van Facebook, dan andersom.

Drie opties
Wanneer een ander mens iets van je wil dan zijn er in eerste instantie twee mogelijke impulsen: of ik ga er op in, of niet. Natuurlijk is het leven niet zo zwart-wit en bestaat er ook twijfel. Als Facebook de knop negeren zou herintroduceren en de nu niet knop zou laten staan, dan hoor je mij niet meer. Als ze me dan per se de ruimte willen geven om mijn beslissing uit te stellen, soit. Zo wil het in het echte leven tenslotte ook nog wel eens lopen.

Stel je eens voor. Je bevindt je in een kale ruimte, vol met bekende, minder bekende en onbekende mensen. Op zeker moment ga je op een bierkratje staan, steek je je arm omhoog en roep je keihard “Status Update!” Om vervolgens een willekeurige, aan niemand in het bijzonder gerichte opmerking de ruimte in te slingeren. Iets in de trant van: “Mijn god, wat heb ik toch een hekel aan pratende mensen in de stilte coupe!” Waarop de ruimte stilvalt, totdat na een minuut of tien, twintig of dertig de ene “Vind ik leuk” na de andere volgt. Afgewisseld met bevestigende kreetjes als “Inderdaad, er bestaat niks ergers” of “Doe je toch lekker oordopjes in?”

Hier houdt een Facebook gebruiker van

Het was natuurlijk een kwestie van tijd, voordat er een creatieveling zou opstaan die ons gedrag op Facebook zou vergelijken met ons sociale gedrag in de fysieke werkelijkheid. In de korte film Farewell Facebook zie je een aantal sociale situaties, gespeeld door echte personen, gemodelleerd naar de gedragingen op Facebook. Het levert een reeks surrealistische scènes op, die laten zien dat ons gedrag op Facebook oppervlakkig en ondoordacht is, hooguit gebaseerd op een behoefte aan aandacht. De hoofdpersoon besluit aan het einde van de film dan ook om zijn account op Facebook op te heffen: “Farewell Facebook.” Dat lijkt terecht, maar is dat wel zo?

Felrood op strakblauw
Toegegeven, de film raakt een snaar, als ik kijk naar hoe die felrode bolletjes op dat strakblauwe canvas, linksboven in mijn scherm, een buitenproportionele aantrekkingskracht op me uitoefenen. Die kracht is intussen zo sterk dat het zien van de kleurcombinatie rood-op-blauw als vanzelf een lekker stofje in mijn hersenen aanmaakt. Ook buiten de context van Facebook. Dat had ik niet kunnen bedenken, toen ik zelf actief werd op Facebook, nog niet eens zo heel lang geleden, ergens in 2008. Want het gevoel dat bij mij als beginner overheerste was ongemak: waarom zit ik me in godsnaam uit te sloven voor een verzamelingetje avatars?

Puberteit
Mijn eerste reactie in 2008 was dan ook terughoudendheid. Elke neiging om mee te willen doen voelde als een soort terugval naar mijn puberteit. Geplaagd door het gevoel dat iedereen om mij heen ontzettend leuk en creatief bezig is, dat de hippe feestjes zich afspelen buiten mij om en dat iedereen behalve ik de hele dag door wordt bezocht door originele gedachten. De impuls om de wereld te laten zien dat ik ook echt heus wel ontzettend slim, creatief en origineel ben en een enorm interessant leven heb, probeerde ik op mijn 31e liever te onderdrukken.

Still uit Farewell Facebook

Verslaafd
Maar binnen een jaar is mijn ongemak verdwenen en ben ik ook verslaafd. En nu ik drie jaar later als webredacteur dagelijks met social media werk, is het onvoorstelbaar geworden dat ik Facebook ooit ‘vreemd’ heb gevonden. Nou ja, vreemd is het nog steeds, maar ik ben ondertussen ook gesteld geraakt op de mogelijkheden die het fenomeen met zich meebrengt. Niet voor niets zijn de sociale netwerken zoals LinkedIn, Twitter en Facebook voor veel bedrijven verplichte kost geworden binnen hun marketing strategie. Een beetje culturele organisatie of creatief zzp’er heeft een Facebook Fanpage, een Twitteraccount en liefst ook nog een blog.

Internet als café
De kritiek die besloten ligt in Farewell Facebook is het resultaat van een soort krachtmeting tussen de ene realiteit en de andere. De maker gaat uit van een duidelijk afgebakende tastbare realiteit, die op een of andere manier echter of natuurlijker wordt geacht dan de virtuele werelden waarin we leven. Dat is op zich logisch, want de komst van een nieuw medium wordt altijd beoordeeld op basis van de geaccepteerd media. De metaforen die we bijvoorbeeld voor het internet gebruiken, zijn vaak gebaseerd op vertrouwde dingen die we kennen uit de fysieke realiteit.

Facebook Merchandise

Vorige week nog was ik op het Kom je ook?, een congres voor culturele instellingen die willen innoveren, georganiseerd door Mediamatic. Een van de sprekers, Niels Aalberts definieerde internet als één groot café. Een duidelijk afgebakende plek dus, waar we zijn als we niet thuis zitten, of op ons werk. Natuurlijk klopt de café-metafoor tot op zeker hoogte, maar het is ook misleidend. Internet is geen afgebakende plek, maar verweven met ons privé-leven en met ons werk, ook bij mensen die voor hun werk niks met social media te maken hebben. Zeker nu we ook via onze smartphone toegang hebben tot al onze online profielen.

Nieuwe wijsheid
Ik moest erg lachen om Farewell facebook. De vraagtekens die de film bij Facebook zet zijn herkenbaar en volgens mij ook een teken van een beetje gezonde zelfreflectie. De kritiek die erin besloten ligt is nodig, want nieuwe fenomenen als Facebook vragen om nieuwe vormen van sociale wijsheid en zelfkennis. Nieuwe vormen, want als je die wijsheid moet halen uit de wereld zoals we die kenden, dan kun je je Facebook account inderdaad beter opzeggen. Maar voordat je dat doet is het wellicht de moeite waard om de positieve kanten van het nieuwe medium te verkennen. En hou, terwijl je dat doet, een beetje in de gaten waar het gezonde stukje persoonlijke en professionele ‘branding’ omslaat in een rood-op-blauw obsessie.

Sterker nog: als er zoiets bestaat als het tegenovergestelde van “een boek in één adem uitlezen”, dan heb ik dat zojuist gedaan. De dag dat ik het boek kocht en begon met lezen was ergens in oktober 2010. Vaak las ik kleine stukjes in de trein, ‘s ochtend vroeg, tussen Utrecht en Hilversum. Ik moest er dan wel even in komen, want het was alweer minstens een dag geleden, soms een heel weekend, dat ik er voor het laatst in had gelezen. Bovendien moest ik constant de neiging onderdrukken om mijn iPhone te checken op berichten. Het duurde vaak tot ver voorbij station Utrecht Overvecht voordat ik de concentratie gevonden had. Maar was dat eenmaal gelukt, dan begonnen mijn gedachten te stromen.

Tekening door Wilma de Bock (2005)

Zelf denken
Dingen die in het boek stonden riepen herinneringen op aan dingen die ik eerder had gelezen, of waar ik zelf ooit over na had gedacht. Starend uit het raam liet ik mijn gedachten de vrije loop en soms ontstonden er nieuwe, door mijzelf gegenereerde ideeën. Ik toetste deze gedachten op hun waarheid, door mijn brein af te scannen, op zoek naar voorbeelden waarop ik het idee kon toepassen. Situaties die ik zelf had meegemaakt en die ik opnieuw opriep, maar nu met dat nieuwe idee in mijn achterhoofd. Een inzicht dat een nieuwe dimensie liet zien van een herinnering of idee die tot dan toe statisch leken.

Het is een ervaring die zich het beste laat omschrijven als ‘zelf denken’. Een daad van creativiteit. Te vergelijken met de voldoening die een tekenaar moet voelen nadat hij een briljante lijn heeft gezet. Een lijn die het plaatje vervolmaakt. Het soort idee dat je opschrijft in een opschrijfboekje.

Tegen de tijd dat de gedachte op papier stond was ik meestal aangekomen in Hilversum. Tijd om uit te stappen, naar mijn werk te lopen en over te gaan op de orde van de dag. Ondertussen had het idee me wel zodanig vervuld met energie, dat ik me stellig voornam om na mijn werk verder te lezen. En als ik dan te moe zou zijn, zou ik het in het weekend doen.

Prikkels en ‘strokes‘
Maar nooit kwam dat er van. Wanneer ik na mijn werk in de trein terug naar huis zat was ik doodop. Moe van alle prikkels die er op me af waren gekomen. Moe van een 8-urige werkdag op kantoor. Acht uren, in elk waarvan ik ongeveer 12 keer op mijn Facebook had gekeken, met een eindscore van 96 keer op een dag. Gelukkig kan ik als webredacteur die met social media werkt nog zeggen dat het bij mijn werk hoort. Maar eerlijk is eerlijk, het leidt wel een beetje af.

Ook mijn mailbox had een enorme aantrekkingskracht op me. Dat komt vast doordat het programma bij iedere nieuwe mail onmiddellijk een subtiel, maar duidelijk hoorbaar geluidje afgaf. Een geluidje zo onweerstaanbaar, dat ik direct wilde kijken wie er nou weer had gemaild. Geen moment stond ik er bij stil dat je in kunt stellen hoe vaak in het uur je mailprogramma nieuwe berichten ophaalt. Sterker nog: dat het onweerstaanbare geluidje uit kan.

Hoe graag wil ik afdalen in de encyclopedie van mijn eigen geest, waarin niet de hyperlinks de route bepalen, maar mijn eigen denkkracht en persoonlijke associaties?

Op een standaard werkdag had ik dus duizend-en- één dingen tegelijk gedaan. Op elke prikkel gereageerd, op elke mail een antwoord geschreven. Acht uur lang had ik me suf gesurft. Van alles opgezocht met Google. Klikkend, van link naar link, van Wikipedia naar Wired, braaf gehoor gevend aan de nieuwsgierigheid die een embedded link in me oproept. En ja, die 96 keer dat ik mijn Facebook checkte, resulteerden toch zeker wel in twee, of drie momenten van korte extase. ‘Strokes’, noemen ze dat in de psychologie; een aai over je bol, een bevestiging van het feit dat je bestaat.

Verslaafd
Maar waar leidt het volgen van die prikkels toe? Als ik kan kiezen uit een oneindig aantal bronnen op het web en zelf kan instellen of mijn mailprogramma geluidjes maakt en zo ja, met welke frequentie, waar trek ik dan de grens? Wanneer ontstaat er een overkill aan informatie? Die vraag had ik mezelf nog niet gesteld. Maar dat het tijd was om dat wel te doen was duidelijk. Want had ik in die acht uur tijd ook maar één van de vele prikkels de ruimte gegeven zich te ontvouwen? Zich een weg te banen door mijn eigen hoofd, in plaats van het web? Op zoek naar een gevoel van herkenning in mijn eigen referentiekader, mijn persoonlijke Wiki, op zoek naar de in mij aanwezige kennis en inzichten. Om misschien wel te komen tot iets nieuws?

Niet of nauwelijks. In feite was ik verslaafd aan de prikkels en de strokes. Maar zoals dat gaat met verdovende middelen voelde ik me aan het einde van de dag vooral murw geslagen, hongerig naar meer. In de trein kon ik hooguit nog een beetje luisteren naar een van de podcasts op mijn iPhone. Maar zelfs dat viel niet mee. Want wanneer ik overstapte in Utrecht centraal, op weg naar Arnhem was het namelijk al bijna drie kwartier geleden dat ik voor het laatst mijn Facebook, Gmail en Twitter had gecheckt. Dus terwijl ik naar de podcast op mijn iPhone luisterde, ging ik de drie apps op diezelfde iPhone één voor één af, om te kijken of iemand me nog had gemaild. Als ik mijn Facebook, Gmail en Twitter ook tegelijkertijd zou kunnen checken, dan had ik het gedaan.

Paradijselijke tijd
Van mijn plannen om het boek in het weekend verder te lezen kwam niet veel terecht. Ik begon de ochtend met een koffie en, inderdaad, het checken van mijn Facebook, Gmail en Twitter. Voor ik het wist was ik twee uur verder. Nadat ik drie vrienden had gemaild, op vijf updates van Facebookvrienden had gereageerd en een link op mijn eigen profiel had geplaatst, liep ik nog even de laatste Tweets na. Hier en daar ‘delete-te’ ik een follower. Hier en daar voegde ik er eentje toe. Tegen de tijd dat ik mijn boek erbij wil pakken voelde ik me onrustig en had ik zin in de volgende prikkel. Bovendien was het alweer tijd voor de afspraak die ik een week ervoor, via Facebook, had gemaakt. Voor het uitlezen van het boek was ik dus aangewezen op het traject Utrecht-Hilversum. Dat korte stukje paradijselijke tijd, waarin mijn geest nog blanco en ontvankelijk was.

Het was dan ook ergens halverwege januari, wanneer ik de laatste bladzijde van het boek omsloeg. Op dat moment wist ik al dat ik er over ging schrijven. Maar ik besefte ook dat dit nog wel even zou duren. Het wachten was op een rustige zondagmiddag zoals deze. Een middag zonder afspraken, na een ochtend waarin alle online profielen zijn uitgeput en er eindelijk een gevoel van verzadiging optrad. Maar die honger naar prikkels maakte plaats voor een nieuw soort ongemak: wat moet ik in godsnaam doen? Eigenlijk wist ik dat maar al te goed. Dit moment was dat felbegeerde stukje paradijselijk tijd waarin ik zelf kon gaan denken. Dit was het moment waarop ik een beetje angstig mijn internetbrowser afsloot en de texteditor opende.

Cover van The Shallows, door Nicholas Carr

Wat internet met onze hersenen doet
‘Het boek’ in dit verhaal is geschreven door Nicholas Carr. Het heet The Shallows, met als ondertitel: What the internet is doing to our brain. In dit boek verkent Carr de stand van de neurologische wetenschap, op zoek naar het bewijs dat internet de structuur van onze hersenen fundamenteel verandert. Een verandering die maakt dat we steeds slechter in staat zijn om ons langdurig op één ding tegelijk te concentreren. Bijvoorbeeld het lezen van een Engelstalig non-fictieboek met ingewikkelde informatie over de structuur van hersenen. Dit boek dus.

Onze hersenen passen zich feitelijk aan onze dominante bezigheden aan. Hoe meer je je hersenen traint om te reageren op elke prikkel die langsafkomt, hoe zwakker je vermogen om prikkels te blokkeren en je te concentreren op een taak die diepe concentratie vereist. Onze aandacht beweegt zich razendsnel over de oppervlakte van dat oneindige web vol informatie. Tegelijkertijd kunnen we onze aandacht steeds minder goed bij één ding houden. In feite is Carr’s boek een verklaring waarom het mij zo veel moeite kost om dit boek van kaft tot kaft uit te lezen.

Is dit erg?
Een vraag die Carr, wellicht bewust, onbeantwoord laat is of we hier om moeten treuren. In zijn boek besteedt Carr veel aandacht aan de geschiedenis van media door de eeuwen heen. Dat biedt enige relativering. Zo werd de komst van het door mij zo begeerde boek lang niet door iedereen bejubeld. Sommige filosofen zagen de boekdrukkunst als het begin van de teloorgang van het menselijk geheugen. Nu we alles konden opschrijven en kopiëren hoefden we geen moeite meer te doen om mondeling doorgegeven kennis te onthouden. De intelligentsia van die tijd waren bang dat de mens op den duur op zou houden met denken. De onderliggende veronderstelling werd eeuwen later opnieuw verwoord door mediatheoreticus Marshall Mcluhan. Hij stelde dat het gebruik van een bepaalde technologie altijd gepaard gaat met de ‘amputatie’ van een menselijke vaardigheid.

Afkicken dan maar?
Een moraal ligt hierin niet besloten. Het altijd online zijn lijkt een blijvend fenomeen, behorend tot de loop der dingen. Verder bestaat er voor zover ik weet geen onomstoten waarheid die zegt dat mensen na moeten denken. Carr constateert dat we als mensen aantoonbaar veranderen door de alomtegenwoordige aanwezigheid van het web. De meest relevante vraag is dus: wil ik dat laten gebeuren?

Hoeveel waarde hecht ik persoonlijk aan de vaardigheid om weg te zinken in een boek? Hoe graag wil ik afdalen in de encyclopedie van mijn eigen geest, waarin niet de hyperlinks de route bepalen, maar mijn eigen denkkracht en persoonlijke associaties? Stuitend op zelfverkregen inzichten. Ideeën die niet kant en klaar op internet vindbaar zijn, maar die in mijzelf ontstaan.

 In ieder geval bekoort het me nog genoeg om me aan te sluiten bij de “Facebookaholics” en dit bewustwordingsproces te delen met mijn virtuele vriendenkring. Mijn Facebook check ik tegenwoordig nog maar eens in het uur.

Het duurt even, maar het wordt beter.

Beste bezoeker,

Op dit moment ben ik mijn website aan het herzien. Een typisch geval van work in progress. Wanneer de site helemaal af is, doop ik’m met een uitgebreide ‘waarom en waartoe’ post.

Consumaken

(...) wie heeft er de meeste vrienden vh land?

Objectief gesproken, of je het nu leuk vindt of niet, heeft internet inderdaad twee revolutionaire eigenschappen:
1. Iedereen kan publiceren
2. Digitale content is tot in het oneindige kopieerbaar en daarmee voor iedereen makkelijk toegankelijk.

Iedereen met een computer en toegang tot het internet kan in een handomdraai een blog opzetten en in potentie wereldberoemd worden. Hij of zij maakt en plaatst foto’s, filmpjes, of muziek en schrijft. Of het nu diep doordachte blogposts zijn, of gevatte oneliners op Facebook of Twitter. Of het nu hoogstaande literatuur is, of provinciale amateurkunst, iedereen kan en mag het doen en daarmee vergroot het web onze individuele vrijheid.

Een andere unieke eigenschap van internet is de toegankelijkheid van de content die het draagt. Digitale content is tot in het oneindige kopieerbaar en leent zich perfect voor hergebruik. Op het internet wemelt het van de voorbeelden waarin oude content geremixed wordt tot een nieuw artistiek of politiek artefact. Dat remixen gebeurt met behulp van content die afkomstig is van de oude media, zoals radio en televisie. Media, die van ons passieve consumenten maakten. Het internet voorziet ons van de tools waarmee we zelf aan het scheppen slaan en consumeren overgaat in ‘consumaken’. De user-generated-content die daar uit voortkomt is op zichzelf niet vernieuwend. Maar het feit dat het kan is een vooruitgang, vindt ook Larry Lessig, een bekende advocaat gespecialiseerd in het internet:

Read-write cultuur
Met de tools op het web overstijgen we dus de zogenaamde read-only cultuur, waarin de mens op passieve wijze content tot zich neemt. De term read-only cultuur ontstond met de opkomst van zendende massamedia zoals radio en televisie. Het tegenovergestelde is een read-write cultuur, waarin de consument beschikking heeft over een medium en daar zelf actief iets mee maakt. Die actieve houding manifesteert zich ook in de sociale dimensie van het web. Mijn aanwezigheid op social networks als Facebook en Twitter doen een beroep op mijn actieve taalgebruik. Ik mag dan wel geen lange brieven op papier meer schrijven, maar ik gebruik de taal wel voor mijn aanwezigheid op het web. Daarnaast geeft het web ook antwoord en dat doet het razendsnel. Mijn online uitingen zijn dus niet vrijblijvend, maar gaan gepaard met reacties die mij in mijn narcisme bevestigen, of juist uitdagen en aan het denken zetten.

Praten met consumptie
Althans, in theorie is dat zo. Critici van de e-cultuur zien dat anders. Zij constateren eerder de vervlakkende eigenschappen van het (sociale) web. Weliswaar blijven de technologische mogelijkheden om connected te zijn toenemen, maar de kwaliteit van dat contact wordt steeds oppervlakkiger. Zo besluit Colin Horgan in een artikel in The Guardian zijn betoog met de (vrij vertaalde) woorden: “Informatietechnologie maakt ons net zo oppervlakkig als de informatie waar we met behulp van die technologie toegang toe hebben.” Daaraan voorafgaand stelt hij dat we niet zozeer communiceren met anderen via het sociaal web, maar dat we vooral onszelf gereflecteerd zien.

Die kritiek impliceert dat een fysieke ontmoeting tussen twee mensen, in tegenstelling tot virtuele interactie, per definitie wel leidt tot ‘echt contact’. Maar is dat wel zo? In hoeverre is de fysieke ander waarmee we dagelijks in contact komen niet net zo goed een spiegel waarin we louter onszelf terug zien? En wat bepaalt de kwaliteit van intermenselijk contact? Is dat de mate waarin ik iemand kan ruiken, of voel hoe hij of zij ‘met consumptie’ praat, terwijl de ander zijn mening uit? Of gaat het om de inhoud en bepaalt mijn eigen bereidheid tot nadenken en zelfreflectie de kwaliteit van de conversatie?

Spiegeltje, spiegeltje…
Critici van de screencultuur vergeten deze vraag te stellen en isoleren de manier waarop we ons online manifesteren van de manier waarop we dat in het ‘echte leven’ doen. Wie in de kantine liever over voetbal praat dan over de kabinetsformatie, zal op Facebook ook eerder fan worden van de Voetbal International, dan van Vrij Nederland. En dan heb je ook nog van die types die fan zijn van allebei. De manier waarop we ons verhouden tot technologie is altijd verbonden aan sociale en emotionele gedragspatronen. De manier waarop ik mij online manifesteer komt voort uit de manier waarop ik mij tot mensen verhoud.
De hamvraag is dus: maakt het internet ons oppervlakkiger, of komen we er door dat internet achter hoe oppervlakkig we altijd al waren? Als dat laatste waar is, kan het web wel eens de ultieme spiegel van de mensheid en de maatschappij blijken. Verandering begint hoe dan ook altijd met een blik in de spiegel.